دیو در اوستا: «دَئوَه»، در فارسی میانه: «دیو» .
دیو در ایران باستان مفهومی پیچیده و چندبعدی داشت که در طول تاریخ دچار تحولات معنایی شد. بر اساس منابع موجود، می توان این موضوع را از چند منظر بررسی کرد:
۱. ریشه شناسی و تحول معنایی
- واژه “دیو” از ریشه هندواروپایی deiûo به معنای “خدا” یا “موجود درخشان” گرفته شده است. این واژه در زبانهای هندواروپایی مانند سانسکریت (دِوا)، یونانی (زئوس)، و لاتین (دئوس) به معنای خدایان به کار می رفت .
- در ایران باستان، پس از ظهور زرتشت، این واژه بار معنایی منفی پیدا کرد و به موجودات اهریمنی و خدایان مطرود اطلاق شد. زرتشت دیوان را “تخم اندیشه بد” خواند و پرستش آنها را نکوهش کرد .
۲. دیو در دوره پیشازرتشتی
- پیش از زرتشت، دیوان بخشی از خدایان آریایی بودند و مانند هندوان، ایرانیان نیز آنها را می پرستیدند. این خدایان اغلب مرتبط با نیروهای طبیعی و جنگ بودند .
- پس از جدایی ایرانیان از هندوان و اصلاحات دینی زرتشت، دیوان به عنوان “خدایان باطل” یا “گمراه کنندگان” معرفی شدند. موبد اردشیر اشاره می کند که ایرانیان پیش از زرتشت نیز دیوپرست بودند، اما نه به معنای پرستش شیاطین، بلکه پرستش خدایان کهن .
۳. دیو در اساطیر زرتشتی
- در اساطیر زرتشتی، دیوان آفریده های اهریمن هستند و در تقابل با امشاسپندان (فرشتگان اهورایی) قرار می گیرند. اهریمن شش (یا هفت) سردیو مانند اکومن (بداندیشی) و اندر (ضد نظم) را برای مقابله با امشاسپندان آفرید .
- دیوان مسئول تباهی جهان هستند و هر کدام نماینده یک پلیدی خاص اند، مانند:
- استویداد: دیو مرگ که کیومرث را کشت.
- جَهی: دیوزن نماد فساد و روسپی گری.
- اپوش: دیو خشکسالی .
۴. دیو به عنوان نماد بیگانگان
- در متون کهن، دیوان گاه نماد بیگانگان (نژادی یا دینی) بودند. برخی پژوهشگران معتقدند این اصطلاح برای توصیف بومیان پیشاآریایی (احتمالاً سیاه پوست) به کار می رفت که بعدها در خاطره جمعی ایرانیان به هیولاهایی اغراق شده تبدیل شدند .
- در شاهنامه، دیوان مازندران اغلب نماد دشمنان ایران و گاه اقوام غیرزرتشتی مانند تورانیان هستند .
۵. دیوپرستی و ردپای تاریخی
- دیوپرستی در دوره ساسانیان نیز وجود داشت و پیروان آن مراسمی پنهانی انجام می دادند. منابع زرتشتی مانند وندیداد، دیوپرستان را به آدمخواری متهم می کنند .
- کتیبه خشایارشا در تخت جمشید اشاره می کند که او “دیودان” (معابد دیوان) را ویران کرد و پرستش آنها را ممنوع نمود .
نتیجه گیری
دیو در ایران باستان ابتدا به عنوان خدایان کهن آریایی شناخته می شد، اما پس از زرتشت به موجوداتی اهریمنی تبدیل شد که نماد شر، بیگانگی و گمراهی بودند. این تحول نشاندهنده تغییر جهان بینی ایرانیان از چندخدایی به یکتاپرستی است.
گردآوری و پژوهش: دکتر حسین محمدی مبارز(ایلیا)
برای دیدن ویدیوی دیو، همچنین دیگر ویدیوها با موضوعات تاریخ و ادبیات،کانال ادب خانه را
با نشانی: adabkhane در «یوتیوب» جست و جو کنید.
