واژه شناسی ماد
مادر
1. مخفف مادر است که«راء» حذف شده و گاه دال را حذف کنند ومار گویند یعنی مادر. شاید مادرسالاری در قوم ماد رایج بوده باشد. وجود مجسمه«نانا/نه نه» و منطقهای به نام ماننا (Manna) که به نظر همریشه با نام مادر است می تواند شاهد مادرسالاری باشد.
اما مجسمه«نانا/نه نه» خدای ویژه سومریان که عیلامیان در سال ۲۲۸۰ پیش از میلاد آن را به غارت و اسارت بردند و منطقهای هم به نام ماننا (Manna) در دوران حکومت مادها (حدود قرن ۹ تا ۶ پیش از میلاد) در شمال غربی ایران و جنوب دریاچه ارومیه قرار داشت.
این منطقه شامل بخشهایی از آذربایجان غربی، کردستان ایران و احتمالاً مناطقی از کردستان عراق امروزی میشد. ماننا در شکلگیری امپراتوری ماد نقش داشت.
ماده
2. ماده: ماد میتواند به معنای ماده یا جنس نیز به کار رود، به ویژه در زمینه های علمی یا صنعتی.
چون مثل موجودات که از مادر ریشه می گیرند، همه چیز در جهان نیز از کوچکترین موجودات زنده مانند یک مورچه تا پدیده عظیمی مانند کهکشان، از «ماده» (Matter) ساخته شده است.
ماده از حالات اصلی جامد، مایع و گاز تشکیل شده و پلاسما نیز پر انرژیترین شکلِ ماده است.
قوم ماد نیز در کوه هایی که به عنوان جایگاه خود در ایران انتخاب کرده بودند مس ، آهن ، سرب ، سیم و زر، سنگ مرمر و سنگهای گرانبها بدست می آوردند.
مادیان
3. اسب ماده/ اسب آماده: به نظر می رسد که چون اقوام آریایی(ماد، پارس، پارت) با اسب به ایران آمدند و نوع دیگر ماده اسب، مادیان است. تا اکنون نیز از مادیانها در تمام ورزشهای سوارکاری استفاده میشود.
از این رو امکان دارد که نام نخستین قوم حاکم در ایران، یعنی مادها یا آمادی یا ماداکتوهای سوارکار، با اسب ارتباط داشته باشد. چنانچه در جنوب دریاچه ارومیه (اسپیتان: خاندان اسپ)ساکن بودند.
در اساطیر هم، پسوند نام ها با اسب که مظهر نجابت و اقتدار بوده همراه می شده مثل: جاماسب ، ارجاسب، گُشتاسْپ/ ویشتاسْپَ: به معنی دارنده اسب آماده ، لهراسب: به اوستایی صاحب اسب تندرو. سارگن دوم با مردم «منای » که با مادها خویشی داشتند و در جنوب دریاچه ارومیه (اسپیتان)ساکن بودند جنگ کرد.
آماده
4. می تواند ماد یا آمادی صفتی باشد برای اسب یا سوار، ردّپای آن در واژه آماده است: به معنای آراسته،روبراه، ساخته، فراهم، مجهز، چالاک.
میانه
5. نام ماد: میانه. رابطهای میان این نام و واژهٔ « middle» بهمعنای «مرکزی، واقعشده در وسط» است. چون در آغاز،قلمرو قوم ماد بزرگ ، نواحی مرکزی و غربی ایران تا حدود کردستان و کوههای زاگرس را در برداشت.
نام ماد در یونانی: میدیا، در فارسی باستان: مادَ Māda، در آشوری و اکدی بهگونهٔ Mādāyaمادایَه و در عبری بهشکل مَدَی آمدهاست.
به هر روی نخستین اشاره به مادها، در متون آشوری به سال ۸۳۴ پ.م. به دورهٔ شَلْمنَسَّر سوم یا سالماناسار سوم، پادشاه امپراتوری آشوری نو، بازمیگردد. و برخی می گویند نام ماد برای نخستین بار در کتیبه شَلْمنَسَّر دوم که در سال 844 ق.م. به ماد لشکر کشید، ذکر شده.
تیگلات پالسر چهارم هم در 744 ق.م. به ماد لشکر کشید و از سرزمین ماد بخشهایی را به کشور آشور ضمیمه کرد. او بیش از 60 هزار اسیر گرفت و با گله های گاو، گوسفند، قاطر و شتر به کالاه ( کالح ) پایتخت آشور برد.
سرانجام نیز دولت آشور توسط هوخشتره (کیاکسار)، شاه ماد، در اتحاد با نَبوپولاسار پادشاه بابل نو، شکست داده شد. این رویداد تاریخی در سال ۶۱۲ پیش از میلاد با سقوط نینوا، پایتخت آشور، به پایان رسید .
گردآوری و پژوهش: دکتر حسین محمدی مبارز (ایلیا)
برای دیدن ویدیوی واکاوی واژه ماد، همچنین دیگر ویدیوها با موضوعات تاریخ و ادبیات،کانال ادب خانه را
با نشانی: adabkhane در «یوتیوب» جست و جو کنید.
